У спадчыну ад продкаў мы атрымалі духоўнае багацце, якім па праву можам ганарыцца перад цэлым светам. Каб захаваць сваю самабытнасць у культурным свеце, мы павінны зберагчы і перадаць яго будучым пакаленням. Наша багацце — гэта народныя святы, абрады, звычаі і песні.

У народным календары самы актыўны абрадавы комплекс прыпадае на вясну і восень — менавіта на тыя поры года, калі чалавек засяваў ніву і ўбіраў яе. Такая акалічнасць невыпадковая. Пасля доўгага зімовага сну ажывала прырода, абуджалася да новага вітка жыцця маці-зямля. Думы і надзеі чалавека ў гэты час былі прасякнуты разважаннямі аб ранняй і цёплай вясне, будучым ураджаі, спрыяльным пладавітасці зямлі надвор’і. Але перш чым прыступіць да актыўнай сялянскай працы, трэба было дачакацца, пакуль сонейка прагрэе зямлю, ажывіць яе і адзене ў зялёны ўбор. Чалавек не жадаў быць толькі пасіўным назіральнікам і чакаць прыходу вясенняга цяпла і пачатку земляробчых работ. Ён імкнуўся праз прызму вясенніх абрадаў, розных магічных рытуалаў звярнуцца з просьбамі і маленнямі да Добрых Духаў і Багоў, каб наблізіць прыход вясны і абудзіць жыватворную сілу зямлі. Гуканне вясны, Саракі, Благавешчанне, Юр’е, Мікола – і многія іншыя вясеннія святы і прысвяткі былі прасякнуты гэтай надзённай марай людзей. А, дачакаўшыся цяпла і засеяўшы ніву, трэба было звярнуцца і да Духаў-продкаў, каб разлічваць і на іх благаславенне і спрыянне ў паўсядзённых справах земляроба.
Адным з характэрных святаў для Усходняй Беларусі, у тым ліку і для Хоцімшчыны, можна назваць Гуканне вясны або грамніцы. Адзначу, што ў адрозненні ад пераважнай большасці каляндарных святаў, якія маюць дакладную па часе прымеркаванасць, гуканне вясны адзначалася ў розных геаграфічных зонах і нават невялікіх лакальна-рэгіянальных традыцыях у розны час. Амплітуда ваганняў часавой прымеркаванасці была даволі значнай — ад Масленіцы да другога дня Вялікадня. Такі вялікі дыяпазон рухомасці можна патлумачыць двума прычынамі. Па-першае, геаграфічна-кліматычнымі ўмовамі; па-другое, значным уплывам хрысціянскага календара і ўвядзеннем Вялікага посту. Якраз гэтыя фактары «прымусілі» вяскоўцаў выйсці за межы посту і сумясціць абрад «Гуканне вясны» з Масленіцай або прымеркаваць яго да значных святаў хрысціянскага календара — Саракоў (дакладней, дня ўшанавання Сарака севастыйскіх мучанікаў) — 22 сакавіка (9 сакавіка) і Дабравешчання (Благавешчання, Звеставання) — 7 красавіка (25 сакавіка). У той год, калі Вялікдзень святкавалі даволі рана (красавік, пачатак сакавіка), свята «Гуканне вясны» адзначалі на другі дзень яго святкавання, зноў-такі выходзячы за межы посту і саступаючы дарогу найвялікшаму святу Ўваскрэшання Хрыстова.
Месцамі правядзення абрадаў гукання вясны былі ўзгорак (часцей за ўсё на ім павінна было расці дрэва, вакол якога вадзілі карагоды або выконвалі пэўныя абрадавыя дзеянні); высокі бераг ракі, возера; страха пуні, гумна, лазні, вароты; месца, дзе майстравалі арэлі (у некаторых рэгіёнах іх мацавалі на варотах, на «казлах»); на паляне, вакол дрэва (каля дуба, сасны, бярозы).
Самымі актыўнымі удзельнікамі свята часцей за ўсё былі дзеці, дзяўчаты і хлопцы перадшлюбнага ўзросту; радзей — прадстаўнікі старэйшага пакалення.
Пасля выканання абраду абавязковым было спажыванне рытуальных страў: прасяной і ячнай кашы, яек, галушак, журавінавага квасу.
Галоўнае месца ў вясновых святах, дзе панаваў культ раслін і розных палявых духаў, займалі абрадава-магічныя дзеянні ахоўнага характару. Гаспадарчая неабходнасць дыктавала земляробу як мага больш уважліва прыглядацца да змены надвор’я, своечасова рыхтавацца да будучых пасеваў і выгану жывёл на луг. Вясна магла быць і ранняй, і позняй. Позняя вясна прыносіла голад. Таму на Беларусі шырока існавалі абрады сустрэчы і гукання вясны.
Жанчыны па-свойму сустракалі вясну. Яны выпякалі з цеста фігуркі птушак, лічачы, што такім чынам яны садзейнічаюць іх хуткаму прылёту. Дзяўчыны бралі гэтых птушак і, выконваючы вяснянкі, падкідвалі уверх: «Жаўраначкі, прыляціце, вясну прынясіце».
Хлопцы раскладвалі вогнішча, на якім палілі розныя старыя рэчы. Да дзяўчын яны далучаліся толькі позна ўвечар, калі пачыналі разам вадзіць карагоды. Хлопцы рабілі арэлі, на якіх моладзь гушкалася парамі, імкнучыся разгайдацца як мага вышэй, каб паказаць сваю сілу, уменне, спрыт. Існавала прыкмета, што чым вышэй разгайдаеш арэлі, тым вышэй вырасце лён і іншыя расліны сёлета. Дзеці таксама павінны былі пагушкацца на арэлях хоць бы адзін раз, каб быць здаровымі і моцнымі ўвесь год.
Дзяўчыны і хлопцы ў першы дзень вясны абыходзілі ўсе хаты, жадаючы добрага ўраджая, прыплода статку, здароўя ўсім жыхарам.
У некаторых сёлах на неараным полі раскладвалі агонь і выбіралі «вясноўку» — прыгожую дзяўчыну. На галаву ёй апраналі вянок, саджалі на барану і з песнямі вазілі вакол вогнішча.
Дзеці таксама цешыліся прыходам вясны. Яны збіраліся сваёй групай. Бегалі па вёсцы, не прапускаючы ні адной хаты. Спявалі вяснянкі з пажаданнем здароўя і добрага ўраджая. Гаспадары давалі дзецям хлеб, яйкі, каўбасу, гарбузікі, сушаныя чарніцы, яблыкі. Потым дзеці збіраліся ў адной хаце, уладкоўвалі пачастунак, спявалі, песціліся, распавядалі смешныя гісторыі.
Нажаль, сення мы назіраем разбурэнне згаданных сістэм. За гады атэістычнага нігілізму шмат чаго загублена. Згадзіцеся, цяпер свята сустрэчы вясны больш ператварылася ў відовішча, арганізаванае работнікамі культуры, якія фармальна і абыякава ставяцца да стварэння свята. Значнае месца займае гандаль, існуе істотны падзел на гледачоў і артыстаў, што стварае спажывецкія адносіны да культуры. У выніку чаго гледачы неахвотна прымаюць удзел у свяце, робяцца больш пасіўнымі. У той час, калі раней удзельнікі з’яўляліся стваральнікамі свята і ўдзельнічалі ў абрадавых дзеях, гульнях і ігрышчах.
Але тое, што засталося ў памяці людзей, несумненна, дапаможа аднавіць страчаныя звычаі і абрады.
На Беларусі вельмі любілі свята Масленіца, якое пасля Каляд лічылася другім значным святам старога земляробчага календара. Ёсць меркаванне, што яно першапачаткова адносілася да веснавога каляндарнага цыкла, а потым было адсунута да Каляд Вялікім пастом.
Масленіца(Запусны, масленка, Сырны тыдзень) — старажытнае перадвеснавое свята, звязанае з культам прыроды: урачыстыя праводзіны зімы. У народным календары не мае канкрэтнай даты. Пачынаецца за 8 тыдняў да Велікадня або за 7 дзён да перадвелікоднага 7-тыдневага Вялікага посту. Працягваецца Масленіца, як мы ведаем, роўна тыдзень. Гэта першае свята ў гонар сонца, таму ў час святкавання Масленіцы нашы продкі на санях вазілі кола, якое сімвалізавала сонца, а пудзіла ў выглядзе жанчыны ўяўлялася, як яго маці. Спальванне пудзіла (сімвала зімы) на Масленіцу азначала адыход (смерць) зімы. Раскладвалі вогнішчы, вакол якіх вадзілі карагоды. У мінулым усё гэта мела магічна-ачышчальнае прызначэнне. Паводле павер’я, такім чынам развітваліся з усім злым, нячыстым. Назва, відаць, паходзіла ад таго, што на працягу ўсяго тыдня дазвалялася есці каровіна масла ( у буднія дні ўжывалі канапляны ці льняны алей). Асноўная накіраванасць масленічнай абраднасці — паскарэнне надыходу вясны і забеспячэнне дастатку ў доме.
На масленічным тыдні святкаванне ў весцы звычайна пачыналася ў чацвер. Чаму ж менавіта ў чацвер? А таму што чацвер вылучаўся з шэрагу іншых масленічных дзён. Гэты дзень меў назву святога Уласа — ахоўніка гаспадарчай жывелы. Па народным павер’і, на Уласа павінен першы раз заспяваць жаваранак, які, магчыма, не адлятае ў вырай на поўдзень, а замірае да наступнай вясны дзе-небудзь ва ўтульным месцы на полі, пераважна пад мяжой. Таму ён, як мяркуюць, раней за іншых птушак з’яўляецца на полі (як толькі пачынаюць адтайваць межы). У народзе кажуць: «Жаўранак — на праталінку, а шпак — на прагалінку».
На Масленіцу па даўняй традыцыі абавязкова пяклі бліны. Адны даследчыкі сцвярджаюць, што кругласпечаны блін сімвалізаваў сонца, якое абагаўлялася чалавекам у старажытнасці, бо яно давала не толькі святло і цяпло, а і абуджала жыццё на зямлі. З гэтым можна пагадзіцца толькі часткова. Некаторыя ж даследчыкі лічуць, што культ Сонца не быў дамінуючым у складаным комплексе святочных рытуальна-абрадавых дзеянняў, таму што ў структуры Масленіцы значнае месца займалі «пахавальныя» гульні. Міжволі напрошваецца думка аб тым, што бліны перш- наперш былі абрадавай стравай памінальных трызнаў.
На Масленічным тыдні першыя 2-3 дні гаспадыня пякла бліны аржаныя, аўсяныя (ці ячныя), а ў «развітальныя» дні — з куплёнай грэцкай мукі.
Але першы блін не выпадкова бярэ пачатак ад добра вядомага фразеалагізма «першы блін камяком». Яшчэ раніцай, калі гаспадыня выпякала самы першы блін, яна клала яго асобна на сподак і ставіла ў чырвоны кут пад абразы. Вечарам, перад тым як распачынаць трапезу з нагоды ўшанавання памяці продкаў, гаспадар адносіў раніцай прыгатаваную «даніну» на гарышча і ставіў каля акенца. Калі гаспадар вяртаўся, уся сям’я пасля прачытання малітвы садзілася за стол. На трэці дзень «ахвяру» памерлым родзічам — той самы блін — аддавалі птушкам, каб яны пачаставаліся самі і , паляцеўшы ў вырай, перадавалі продкам прывітанне аб тых, хто не забыў свой род. Лічылася, што калі на Масленіцу напячы бліноў больш за ўсіх, то ў хаце «паселіцца» шчасце. Звычайна на стол падаваўся цэлы стос бліноў, якія гаспадар разразаў на 4 часткі, крыж — накрыж. Пасля кожны з сямейнікаў браў кавалак бліна і еў яго з тварагом, залітым у місцы растопленым каровіным маслам.
У розных кутках Беларусі Масленіцу святкавалі па-рознаму. Больш шырока і масава адзначалася Масленіца ў раёнах Палесся Гомельшчыны, Брэстчыны, на Магілёўшчыне, на Віцебшчыне, асабліва ў тых раёнах Беларусі, якія мяжуюць з тэрыторыяй Расіі.
Цікава даведацца, як на Магілёўскай губерніі нашы продкі святкавалі Масленіцу (з назіранняў Я. Р. Раманава): «Масляны тыдзень ад панядзелка да нядзелі праводзіцца шумна. Па вечарах у гэты тыдзень не працуюць. Ходзяць адзін да аднаго ў госці, а моладзь паўтарае каляднае ігрышча. Днём усе лічаць сваім абавязкам пакатацца: адны на саначках, другія на ледзяшах, высечаных на рацэ, трэція катаюцца на перавернутых, злёгку падмарожаных скамейках ці простых дошках. Дбайныя гаспадары ў дзень Масленіцы абнаўляюць сані. Для гэтага новыя сані зацягваюць на горку, там на іх садзяцца чалавек 20-25 і стрымгалоў ляцяць з гары. Толькі такія сані і будуць лёгкія на хаду…». У Магілёўскай губерніі, куды ўваходзіла і частка ўсходняга Палесся, на Віцебшчыне бытавалі ў час Масленіцы не толькі традыцыйныя катанні моладзі на санках, прыгатаванне бліноў, спевы масленічных песень, але і наведванне «павівальных бабак», а таксама частавалі маладажонаў.
Звычай вешаць «калодку» хлопцу, які не ажаніўся да Масленіцы, існаваў на Брэстчыне, Магілёўшчыне. Хлопец павінен быў адкупіцца. У іншым выпадку яго з песнямі і жартамі вадзілі па ўсёй вёсцы.
У беларусаў Віцебшчыны і Міншчыны, па запісах П.А. Шэйна, ідэя прадаўжэння роду, жыцця, стварэння новай сям’і адлюстравалася і ў масленічных абрадах і звычаях. На першы дзень Масленіцы з вечара жанчыны хадзілі праведаць маладуху, «якая ў апошні мясаед выйшла замуж». Падышоўшы пад акно, «дзеўкі і бабы» спявалі:
Маладая ты, Марутка,
Выйдзі, выйдзі к нам на вулку!
У нас на вуліцы дзевак многа,
Дзевак многа і рабят.
Вазьмі сыра — родзіш сына,
Вазьмі мачку — родзіш дочку…
Маладуха выходзіла на вуліцу і частавала жанчын і дзяўчат абаранкамі, сырам, тварагом і інш.
З успамінаў жыхароў Віцебшчыны:
— На Масленічным тыдні моладзь хадзіла з масленічнымі песнямі па вёсцы, каталася на конях. Вазы ўпрыгожвалі яркімі стужкамі і званочкамі. У кожнай хаце пяклі бліны. А з якой мукі? Ды гэта залежала ад дастатку ў хаце. У апошні дзень Масленіцы наладжваліся розныя гульні. Больш запомнілася «Перацягванне каната», «Дастань рэч», гэта калі на слуп памяшчалі боты, дугу і інш., і гэта трэба было дастаць, а яшчэ мужчыны і хлопцы дужаліся, а потым з песнямі, у якіх заклікалі вясну і праганялі зіму, ішлі паліць чучала. Рабілася ўсё гэта цэлы тыдзень.
Традыцыйная абраднасць — гэта спрадвечная крыніца народнай памяці чалавецтва, часцінка нашага духоўнага жыцця. Як у мінулыя часы, так і сення яе надзеннасць відавочная, бо праяўляецца яна з «хлебам насушчным» як «духоўны хлеб» чалавека. Дзякуючы такім святам, як Масленіца, чалавек па-іншаму пачынае глядзець на акружаючы яго свет, на тыя падзеі, з’явы, якім да гэтага не надаваў значэння.
Наша краіна вельмі багатая на культурную спадчыну. І нам працягваць традыцыі нашых продкаў. Зразумела, што ў тым выглядзе, у якім існавала свята Масленіца, яно не застанецца. Мяняецца час, мяняюцца людзі і звычаі. Але тая аснова, якая была закладзена ў мінулым, працягне сваё развіццё. З гонарам у нашым народзе зазначаюць: «Што ні дом — толк, што ні веска — вера», падкрэсліваючы тым самым багацце і шматграннасць духоўнай спадчыны. І пакуль гэта спадчына будзе жыць, не згасне жывое слова нашага народа, яго песні, абрады, звычаі і г. д., як спрадвечныя крыніцы жыватворных сіл і жыццевай мудрасці.

НЕТ КОММЕНТАРИЕВ

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ