Два года назад я написал статью об истории возникновения Хотимска, где привел несколько вариантов и происхождения названия, и дат основания, и даже мест его основания. А также рассказал о других населенных пунктах носящих схожее с ним или идентичное название.Тема эта интересует меня и по сей день. И с момента выхода первой статьи скопилось столько нового материала и интересных фактов, что не написать продолжение я не мог. Погрузимся вновь в пучину легенд, мифов и пыльных летописей, повествующих о нашем поселке.

Все хотимчане, от мала до велика, знают легенду о княжне Хотиме. Точнее, знают, что название свое городской поселок получил в честь ее имени. Есть поэма нашего земляка-поэта Петро Приходько «Дар князёўны», где изложена литературная версия о радимичской красавице, к которой сватались князья Лада и Ирвидуб. Хотима выбрала первого, Лада основал город и назвал в честь любимой, а любимая в свою очередь приказала заложить церковь. Собственно, церковь и есть дар княжны всем людям. Так вот, это авторский домысел. Легенда не обязана быть правдивой, но иметь некие исторические привязки должна. Сам поэт ссылался, что прочел эту легенду в перекидном календаре за 1913 год (в то время календари были наподобие журналов, издававшихся один раз в год). Вполне может быть. Попытался отыскать я в просторах интернета схожие легенды, или (что вообще бы было здорово) первоисточник, из которых почерпнул сюжет Петро Приходько. Увы не нашел. Но попалась мне электронная версия книги историка Валерия Васильева » Славянские топонимические древности Новгородской земли». В книге подробно исследованы географические названия, оставленные населением центральных районов средневековой Новгородской земли в период с первых веков славянского освоения окрестностей Ильменя до утраты Великим Новгородом политической независимости. И там обнаружил легенду о … княжне Хотиме, князе Ладе и князе Ирвидубе. В целом версия, изложенная Васильевым, схожа с версией Приходько. Вот только время действия примерно IV-V века (у Приходько XIV-XV века), место действия — верхнее Поднепровье (современная Смоленская область России), а также отсутствует линия основания Хотимой церкви. Но легенда на этом не заканчивается. Согласно ей, у Лады и Хотимы родилось много детей и потомков, которые в честь своей прародительницы стали именоваться «хотимляне» и расселились по разным землям. И все свои поселения называли также в честь Хотимы, а заодно и реки, озера и другие географические объекты. И далее это утверждение подкрепляется анализом топонимов, сохранившихся с тех времен. Верхний Хотимль, Нижний Хотимль, Хотимля, озеро Хотемля, река Хотемль, Хочемля, Хотмыжск и еще около десятка поселений с названием Хотимль — все это согласно летописям и другим историческим документам реально существовавшие поселения в период с IX по XVIII века на территории современных Смоленской, Курской, Брянской, Новгородской, Белгородской областей России, Черниговской и Харьковской областей Украины, а также центральной части Польши. А некоторые из них существуют и в наше время. В их числе Валерий Васильев упоминает и наш Хотимск. Помимо этого, он называет деревни Хотимичи и Хотемка в Витебской области, деревню Хотемча в Климовичском районе, деревню Хотомля в Минской области. Еще один интересный факт: в нашем регионе исследователь помимо нашего городского поселка упоминает еще два Хотимска. И действительно, в Костюковичском районе есть нежилая сейчас деревня Малый Хотимск, на военной топографической карте Климовичского уезда 1913 (!) (на снимке) года нанесены два населенных пункта с названием Хотимск. Расположены они рядом, и, судя по всему, со временем слились в один. Но это произошло уже в ХХ веке!
А дальше — еще интереснее. На основании схожести топонимов и их большой географической удаленности (территория четырех современных государств) Валерий Васильев делает вывод, что хотимляне — это малая славянская этническая общность. И даже описал примерный маршрут ее расселения. Как известно, славянские племена (а вместе с ними и хотимляне) шли с запада на восток, и также расположены топонимы. И вполне естественно, что они из поколения в поколение, из уст в уста передавали легенду о своем происхождении. Она общая для всех существовавших и существующих населенных пунктов с названием Хотимль и производных от него. Ранее в одной из своих статей я писал о совместном исследовании Белорусского государственного университета и Ольденбургского университета Германии: «Трасянка» в Беларуси: смешанная разновидность как продукт белорусско-русского языкового контакта». Тогда в 2007 году лингвисты и филологи обеих стран признали говор, сохранившейся на территории Хотимского района уникальным.
«Наблюдения позволяют говорить об устной речи жителей г.п. Хотимска как об особом языковом феномене. Несмотря на наличие в этом типе языка многочисленных «отступлений» от белорусского или русского литературных языков, для информантов он является естественным, нейтральным, т.к. главная задача — возможность и выразительность коммуникации — с его помощью успешно достигается. Кроме того, этот язык можно считать даже в некотором смысле богаче того или иного литературного языка, т.к. у говорящих есть возможность разного языкового оформления своей мысли в зависимости от ситуации, собеседника и коммуникативной задачи.» — это цитата из научной статьи сотрудницы БГУ Натальи Яненко «Вариативность городской белорусско-русской речи (на материале записей в г.п. Хотимске)». Почему я об этом вспомнил? А вот что получается — языковое отличие есть, общность истории и расселения отслеживается. Получается, что мы -хотимчане потомки легендарных «хотимлян», и даже в какой-то мере сохранили и язык, и элементы культуры. Следовательно, мы и есть эта малая славянская этническая общность, о которой рассуждает Валерий Васильев. Потомки княжны Хотимы. Каково? Сразу оговорюсь, я не делаю сенсационного заявления, оставляю это утверждения как тему для полемики, не более. Но!..
Нашел я и еще одну занимательную книгу: «Магілёўшчына: Назвы населяных пунктаў паводле легендаў і паданняў»/Склад., запіс, апрац. А. М. Ненадаўца.- Мн.: Беларусь, 2002.»
В ней есть легенда и о Хотимске. Именно о Хотимске, а не о Хотимле. Представляю ее далее полностью.
Александр АЛЕКСАНДРИН

ХОЦІМСК
пахарьНекалі на месцы сённяшняга нашага паселішча хацін не было, толькі лес стаяў ды там-сям людзі сабе ляды раскарчоўвалі і жытам засявалі. Кожны гаспадар мог узяць столькі зямлі, колькі хацеў, — гэта Бог дазваляў. Не дараваў ён абыякавых адносін да зямлі, калі хапалі яе залішне і не апрацоўвалі. Навучаныя такімі справамі, людзі адмяралі роўна столькі, каб можна было пражыць без клопату. Астатняе пакідалі ды прымаўлялі пры гэтым:
— Нам хапае, няхай і хто іншы спажывае, — Даруй, Божа, на нашу ніву і на іхнюю.
— Каб жылося і весялілася, пладзілася і елася.
— Каб у нас сіла і хлеб былі, а ў іх — таксама. Вядома ж, Усявышні чуў такія словы і ўзнагароджваў шчырых людзей ураджаямі кожны год.

I вось аднаго разу недзе якраз-такі ў гэтых ваколіцах ездзілі па сваіх справах апосталы Юры ды Мікалай — на коніках, верхам, апранутыя прыгожа, самі маладыя, стройныя. Хто іх заўважаў, той абавязкова позіркам праводзіў, дзівіўся такому багатаму ўбранству, здароваму выгляду, маладосці.
Вось едуць апосталы, перамаўляюцца паміж сабой, адзначаюць, што народ тут надзвычай гасцінны ды шчыры, і выглядаюць месца, дзе б спыніцца адпачьць самім і конікам даць магчымасць свежае траўкі паскубці. Юры гаворыць:
— Вунь за тую бярозу заедзем і спынімся. Там цянечак, а конікам паша будзе.
Але Мікалай не пагадзіўся:
— Не, трэба крыху далей.
— Чаму?
— А я тут некалі быў, таму памятаю, што там, далей, павінен быць прыгожы луг і зялены гай ля яго.
— Не памыляешся?
— Ды не, не так даўно гэта было.
Пад’ехалі яны туды і раты паразяўлялі: увесь той луг быў пераараны і на другім яго баку нейкі селянін яшчэ араў ніву.
— Глядзі ты, — здзівіўся Мікалай, — раней гэтага не было…
— Раней не было, а зараз вунь як чалавек шчыруе, — адказаў Юры.
— Чаго гэта ён тут арэ?
— Малайчына селянін, прыдатную мясціну выбраў для збажыны.
— А ці не занізка?
— Ды не. Дажджоў вялікіх не будзе, то збажына сцяной стане.
— Шкада… Такі зялены луг быў, вось мы на траве пакачаліся б, а ён…
— Знойдзем сабе месца, не журыся.
— Давай да яго пад’едзем, зблізку паглядзім, пагамонім…
Паехалі яны вакол нівы на той бок. Праз кустоўе прабіваліся і ўткнуліся прама ў сялянскі воз, поўны зяленай травы. Чалавек, відаць, з самае раніцы накасіў, каб дома падкінуць карове ці авечкам.
Мікалай запрапанаваў прывязаць сваіх коней да гэтага воза.
— Няемка неяк, — не пагадзіўся сябрук.
— Чаму?
— Чалавек касіў, стараўся, а нашы коні паядуць. Нельга так рабіць.
— Ой, сарамлівы які… Давай прывязвай.
— Не, няемка. Чалавек жа вернецца, крычаць пачне…
— Не будзе ён крычаць.
— Чаму ты так перакананы?
— Таму што мы на яго не гарлаем.
— А мы за што?
— Бо ён наш лужок пераараў, ні пра што не думаў.
— Дык гэты ж лужок нічыім быў.
— Я тут некалі спыняўся? Спыняўся. Цяпер ён ужо не яго, а мой павінен быць.
— Калі па-твойму разбірацца, то нам паўзямлі павінна належыць, бо мы ўсюды і ездзім.
— Кінь ты спрачацца. Надакучыла. Не хочаш з вяскоўцам сварыцца, то давай хоць на ягоным возе, у духмянай траве паляжым.
— Што ўжо з табой зробіш, давай.
Ляглі яны і непрыкметна паснулі. А селянін даараў палоску і скіраваў коніка да воза, каб перакусіць ды адпачыць, бо натаміўся моцна. Гэта ж не жартачкі — ад самае раніцы на нагах, ні на хвіліну не спыняючыся. Падыйшоў і ажно аслупянеў: да ягонага воза былі прывязаны два конікі, ды такія спраўныя, такія гладкія. Усміхнуўся ён і прамовіў:
— Хто ж гэта да мяне ў госці завітаў?
Ён, можа, ні да каго і не звяртаўся, але пытанне прагучала ўголас, таму праз нейкае імгненне данесся і адказ:
— Ды мы гэта… Мы… Прабач, чалавеча, так ужо атрымалася…
— Нічога, нічога, усе добра, — паспяшаўся супакоіць незнаемцаў селянін.
— Прытаміліся мы і вырашылі адпачыць. Прывязалі конікаў да твайго воза, дык яны амаль усю траву паелі…
— Толькі тае і бяды. Пакуль ехаць, то яшчэ накашу. Чаго лепшага, а травы тут хапае…
Тады Юры павярнуўся да Мікалая і кажа:
— Бачыш? Мы чалавеку благое зрабілі, а ён на нас і слова дрэннага не сказаў, дабром адплаціў…
— Пачакай, паглядзім, што далей будзе, — адказаў Мікалай
Селянін тым часам разаслаў світку, выклаў усю ежу, што жонка на полудзень з сабой дала, і запрашае:
— То сядайце, госцейкі, і вы падмацуйцеся. Даруйце, што асаблівых прысмакаў няма, але што ўжо Бог паслаў…
Нечаканых гасцей не трэба было надта ўпрошваць, бо і сапраўды згаладаліся. Прыселі і неўзабаве ўсе, што ляжала на світцы, з’елі. А як з’елі, то і задумаліся, як жа ім аддзякаваць гасціннаму гаспадару, бо не выпадала проста так развітацца і ехаць далей, ён жа да іх вунь як аднесся! Тут Юры глянуў на Мікалая і кажа, да селяніна звяртаючыся: — А конік у цябе, чалавеча, добры?
— Не стары яшчэ, але і не надта малады… Сама тое, цягнуць здужае… А чаму вы пра каня пытаецеся?..
— Ды справа ў тым, што… — пачаў было Юры, але тут умяшаўся Мікалай:
— Бачыш двух канёў? Адзін — мой, а другі — яго.
— Добрыя коні, не раўня майму.
Тут Юры падаў голас:
— Колькі ў цябе неараных палосак засталося?
— Дзве.
— То вазьмі майго каня і ўзары адну. Мой жа конь стаяў і адпачыў добра. Працуй, а мы цябе пачакаем.
Селянін хуценька ўзяў каня і пад’ехаў да нівы, а апосталы засталіся на месцы.
— Узрадаваўся…
— Яшчэ б. Гэта ж не адным канём усё араць. Мужык прайшоў адну палоску і з падзякай вярнуў каня. Тут ужо Мікалаю нічога іншага не заставалася, як прапанаваць свайго, каб селянін даараў і апошнюю палоску, не пакідаў яе на заўтра.
Праз некаторы час вярнуўся ён узмакрэлы ўвесь, стомлены, але разам з тым і радасны. Вядомая справа — не чакаў жа нават, што так пашанцуе, што падвернецца гэткая дапамога. Дзякуе ён апосталам, тыя таксама задаволены, і тут Мікалай даўмеўся запытацца:
— А які конь лепшы? Той, на якім зараз араў, ці першы?
Селянін, не западозрыўшы нічога ліхога, адказаў, што першы. А гэта ж азначала, што конь Юрыя лепшы. Зазлаваўся тут МІкалай, ускочыў у сядло і, нават не развітаўшыся, паджгаў. Юры ледзьве яго дагнаў.
— Чаго гэта ты так паляцеў? — пытаецца.
— Ды я яму!.. — са злосцю вымавіў Мікола.
— Што?
— Ён жа мяне пакрыўдзіў!.. — Хто?
— Дурань гэты!
— I чым жа ён цябе пакрыўдзіў?
— Хіба ты не чуў? Ён жа сказаў, што твой конь лепшы.
— Дык так яно і ёсць, ты ж сам ведаеш.
— Я ведаю, але чаго ён лезе?
— Ты ж запытаўся.
— Гэта ўжо мая справа — запытацца ці не, але я яму не дарую!
— I што ты яму зробіш? Ды і навошта? Ен да нас з дабром, а мы да яго са злом?..
— Не перашкаджай мне. Усё роўна адпомшчу — маразамі ўсё вынішчу дазвання, каб ведаў, як свой нораў перада мной паказваць.
— Ён жа, бедалага, і не ведаў, хто перад ім.
— Не заступайся за яго. Калі вінаваты, то няхай і адказвае.
Юры добра ведаў нораў Мікалая, таму вырашыў дзейнічаць іншым шляхам. Дачакаўся, калі паплечнік заснуў, і паджгаў шукаць таго гаротнага чалавека, каб папярэдзіць пра небяспеку. Ледзьве адшукаў, распытваючы ў людзей. Пастукаў у акенца, калі ўжо ноч глыбокая на дварэ стаяла, і папрасіў гаспадара выйсці на пару хвілін на вуліцу. Вясковец выйшаў, і Юры адразу да яго:
— Ці ведаеш ты, хто да цябе сёння прыходзіў? — Дзе?
— На полі.
— Не. Бачыў, што багатыя панічы, а хто яны на самай справе — не ведаю.
— Каб ты ведаў, скажу: гэта былі мы, святыя Юры і Мікалай
— Авохці мне, я і не здагадаўся нават. Каб жа чаго дурнога хоць не сказаў…
— Пра гэта, браце, зараз позна гаманіць. Можаш без хлеба застацца. Але не перажывай, я табе дапамагу, толькі маіх слоў прытрымлівайся.
— Дзякую… Дзякую… Але за што на мяне такая бяда?..
— Па-ўсялякаму здараецца. Часам, і не чакаеш, і не ведаеш, што на тваю галаву зваліцца. Не перажывай, галоўнае для цябе зараз — добра даглядаць ніву.
Паехаў Юры ў свой бок, а гаспадар ужо і спаць не клаўся, чакаў раніцы. Сонейка толькі выкацілася, а ён ужо на ніве быў. I што ж вы думаеце? Як пачаў ніву даглядаць, то жыта ўзялося — на зайздрасць усім. Толькі і чуваць было:
— Але ж і жыта… Але ж і прэ…
Селянін сядзіць у хаце і чакае, калі святы Юры зноў з’явіцца і параіць, што далей рабіць. I той не прымусіў чалавека доўга перажываць, з’явіўся, і зноў глыбокай ноччу.
— Ну, як справы, гаспадар?.. — пытаецца,
— Ой, добрае жыта ідзе. Дзякуй табе, Юры.
— Няма за што. Цяпер слухай далей. Трэба табе знайсці яўрэя ды прадаць яму жыта.
— На карані?.. Але з чым я сам застануся? Мне ж сям’ю трэба будзе карміць… — Не перажывай, усё будзе добра. За тыя грошы ты добрага зерня ўдвая купіш.
— Зразумела, але такога збожжа ў мяне яшчэ ніколі не было…
— Што зробіш, чалавеча. Рабі, што я сказаў, іначай голы застанешся.
Падзякаваў вясковец Юрыю і пачаў шукаць яўрэя, якому можна было б прадаць збажыну на карані. Нарэшце пашанцавала — угаварыў аднаго карчмара. Той як зірнуў, што за збожжа стаіць, то даў яшчэ болей грошай, чым гаспадар прасіў, спадзяваўся многа намалаціць.
Праз некаторы час прыйшоў яўрэй на палетак і ажно жахнуўся: збожжа амаль не віднелася з зямлі. Пабег ён да селяніна і давай патрабаваць грошы назад. Юры падказаў чалавеку, каб не шкадаваў, аддаў, а збожжа вясной яшчэ лепшае зойдзецца.
Так усё і адбылося.
Раз’юшыўся апостал Мікалай, закрычаў:
— Калі так, то жыта гэта я бурай ды градам дайму! Ніякае карысці чалавек мець не будзе!
Юры зноў пабег да мужыка і падказаў яму неадкладна наняць людзей, каб тыя пажалі яму ўсё збожжа і дадаў:
— Не пакідай яго ў полі, да раніцы перавязі ў гумно. Загула бура, затрашчаў гром у тым месцы, дзе была гаспадарова ніва, але збожжа ўжо не было. Тады Мікалай зноў загарлаў:
— Паскачаш ты ў мяне! На гэты раз нічога не паспееш зрабіць, так і ведай!
Вырашыў ён наслаць пошасць на збожжа. А Юры падказаў селяніну:
— Чалавеча. У цябе ёсць старое гумно, пустое, дык ты прасячы ў ім два акенцы, дзверы наглуха забі і ноччу падпалі яго. Не шкадуй, ты сабе новае збудуеш, бо далей усё ў цябе будзе ладзіцца.
Селянін так і зрабіў. Убачыў Мікалай, што яму не перахітрыць мужыка, і пытаецца:
— Як жа цябе, гаспадар, завуць?
— А тое імя і нашу, якое мне бацькі ў дзяцінстве далі, — Хоцім.
— То жыві багата ды шчасліва.
Так і стала тая мясціна Хоцімскам, так і да нас дайшло…

Print Friendly, PDF & Email

2 КОММЕНТАРИИ

  1. Интересная, познавательная статья. Ещё раз подтверждающая тезу: у кого нет истории — у того не будет будущего. Спасибо за работу!

  2. Цікавая казка, але ніякай падставы пад сабой яна не мае. Не існавала ў гісторыі апосталаў ні Юрыя, ні Мікалая. Я ўжо не кажу, пра мудрагелістыя паганскія іх паводзіны, бо яны не вытрымліваюць ніякай крытыцы. Проста казка. Нажаль, што матэрыял, паданы у пачатку артыкула, зусім не адпавядае таму, што пададзена ніжэй…

ОСТАВЬТЕ ОТВЕТ