У рамках тыдня роднай мовы 19 лютага 2026 года ў дзяржаўнай установе адукацыі “Забялышынская сярэдняя школа” прайшла літаратурная гадзіна “Талент роднай зямлі”, прысвечаная 165-годдзю з дня нараджэння  пісьменніка Якава Раманавіча Брайцава.

 «Наше белорусское село лет 60 тому назад было маленьким: всего 18 дворов. И поле было небольшое, усадьбы с огородами и конопляниками, да ещё, пожалуй, столько же пахотной земли кругом – вот и вся уруга.

 А дальше высились леса – старинные, дремучие, пересекаемые в разных направлениях низинами и болотами, на которых попадались изредка луга и лужки, расчищенные сельчанами, кому где вздумалось. Земли было много, за ней никто не гонялся, она была плохая: болота да бесплодные пески».

 Так пісаў у 1887 годзе пра Забялышын у апавяданні “Дудолева лоза” старэйшы беларускі пісьменнік, ураджэнец нашай вёскі, Якаў Раманавіч Брайцаў. У гэтым годзе мы адзначаем 165-годдзе з дня нараджэння славутага земляка.

Імя Якава Раманавіча Брайцава ёсць у энцыклапедыях і даведніках беларускіх пісьменнікаў. Спадчына пісьменніка захоўваецца ў Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва. Але на сёння ён самы невядомы пісьменнік у нашай краіне.

Беларускі селянін з глухой закінутай дзесьці на ўскрайку Магілёўшчыны вёскі ўпартай працай і стараннай імклівасцю да адукацыі выйшаў у адукаваныя людзі. Брайцаў дасканала ведаў жыццё і побыт вясковага беларускага насельніцтва свайго краю, пільна сачыў за зменай сацыяльных адносін на сяле, а потым адлюстроўваў гэтыя падзеі і з’явы ў шэрагу сваіх твораў: апавяданні “Дудалева лаза”(1884), аповесцях “Багацеі”(1889), “Няўдашачка Анюта” (1887), “Старая вёска”, “Юда” (1899), “Гаспадар (1929), камедыі “Бяда цыгана” (1905), раман “Сярод балот і лясоў” (1913-1915) і іншых.

Свае апавяданні, аповесці і п’есы ён прысвяціў апісанню духоўнага свету і матэрыяльных умоў жыцця сялян і мяшчанства ўсходняй Беларусі эпохі канца прыгоннага права.

Так склаліся абставіны, што свае творы пісьменнік вымушаны быў пісаць на рускай мове. Але  ён укладаў у іх шмат слоў, выслоўяў і асобных сказаў, узятых з народнай беларускай мовы. Беларускіх твораў Дуніна-Марцінкевіча і іншых пісьменнікаў таго часу, друкаваных у першых выданнях у большасці лацінкаю, ён, напэўна, не ведаў, а ішоў самастойным шляхам, карыстаючыся прыкладамі рускай літаратуры, на небасхіле якой тады толькі што з’явіліся такія зоркі першай велічыні, як Тургенеў, Дастаеўскі, Леў Талстой. Выразны ўплыў гэтых “уладароў думак” можна заўважыць у шэрагу твораў нашага пісьменніка.

У 1998 годзе ў выдавецтве “Робин” (Масква) выйшла кніга Якава Брайцава “Аповесці”, а ў 2013 годзе ў выдавецтве “Регистр”(Мінск) выйшаў зборнік твораў  “Сярод балот і лясоў”. Гэтыя кнігі вярнулі ў кантэкст рускамоўнай літаратуры Беларусі імя выдатнага пісьменніка і дазволілі  чытачам бліжэй пазнаёміцца з творамі нашага славутага земляка.

 Наталля Жураўлёва,

настаўніца беларускай мовы і літаратуры

ДУА”Забялышынская сярэдняя школа”